Een bijzondere tijd van overgangen
De voorbije weken werden we meermaals geconfronteerd met het sterven van mensen die ons nabij waren. Familieleden, vrienden, cursisten en bekenden maakten de overgang van leven naar dood, en het viel ons op hoe vaak dit momenteel gebeurt. Misschien is het toeval, misschien niet. Toch ontstaat soms de indruk dat er periodes zijn waarin de grens tussen werelden iets dunner wordt, alsof er een bijzondere uitnodiging ontstaat om los te laten wat afgerond is en de stap te zetten naar een andere bestaansvorm.
Wie de laatste maanden om zich heen kijkt, hoort steeds meer verhalen van mensen die afscheid nemen van een ouder, een partner, een vriend of vriendin. Tegelijk lijkt er ook maatschappelijk iets te verschuiven. De dood wordt minder verborgen gehouden. Mensen getuigen openlijk over hun ervaringen, over de laatste levensfase van een geliefde, over wat zij daarin hebben meegemaakt en geleerd. Dat is een belangrijke ontwikkeling, omdat de dood daardoor opnieuw een plaats krijgt binnen het leven zelf.
Misschien worden we als samenleving uitgenodigd om met andere ogen naar sterven te kijken. Niet alleen als een verlies dat ons overkomt, maar ook als een overgang die iets zichtbaar maakt wat tijdens het gewone leven vaak verborgen blijft.
Wanneer de persoonlijkheid begint los te laten
Wanneer je dicht bij een stervende aanwezig mag zijn, word je soms getuige van een proces dat moeilijk onder woorden te brengen is. Hoewel ieder stervensproces uniek is en geen twee mensen dezelfde weg afleggen, hebben we toch meermaals ervaren dat er in de laatste fase van het leven iets wezenlijks begint te verschuiven.
De persoonlijkheid, die gedurende een heel leven het centrum van onze ervaringen vormt, lijkt langzaam haar greep te verliezen. De zorgen, overtuigingen, beschermingsmechanismen en patronen die iemand jarenlang hebben gekleurd, worden minder dominant. Alsof datgene waarmee wij ons gewoonlijk identificeren stilaan transparanter wordt en ruimte maakt voor een diepere werkelijkheid.
Bij sommige mensen gebeurt dat haast ongemerkt. Bij anderen lijkt het alsof er eerst nog iets mag ontspannen, alsof oude verkrampingen of pijnstukken nog een laatste keer gezien willen worden voordat ze kunnen worden losgelaten. Wanneer dat gebeurt, ontstaat er vaak een merkwaardige verandering in de ruimte. Mensen die aanwezig zijn aan het sterfbed voelen dat meestal onmiddellijk. De sfeer wordt zachter, opener en liefdevoller. Waar voordien soms spanning, angst of pijn aanwezig was, ontstaat een kwaliteit van aanwezigheid die moeilijk te beschrijven is, maar die door velen onmiddellijk wordt herkend.
Het is alsof achter de persoonlijkheid een diepere essentie zichtbaar wordt.
De hartsenergie die naar voren komt
Wat ons telkens opnieuw raakt, is dat er tijdens die overgang vaak een bijzondere hartsenergie vrijkomt. Het is alsof de mens niet langer uitsluitend aanwezig is via zijn karakter, zijn geschiedenis of zijn gewoontes, maar via een diepere laag van zijn wezen.
Bij verschillende mensen hebben we mogen ervaren hoe de energie in een kamer volledig verandert. Waar voordien het pijnlichaam of de strijd om vast te houden nog voelbaar was, ontstaat plots een sfeer van tederheid, liefde en dankbaarheid. Alsof iets zich ontspant. Alsof wat jarenlang vastzat eindelijk mag rusten.
Dat gebeurde bij mensen die een natuurlijk stervensproces doormaakten, maar evenzeer bij mensen die na een lange periode van ondraaglijk lijden kozen voor euthanasie. Het moment waarop het lijden niet langer de hoofdtoon voert, kan soms een onverwachte openheid met zich meebrengen. Niet omdat de pijn er nooit geweest is, maar omdat de greep ervan vermindert en iets wezenlijkers zichtbaar wordt.
Bij sommige mensen lijkt die overgang soms al een hele tijd voor het fysieke overlijden plaats te vinden. Dan zie je hoe de persoonlijkheid langzaam zachter wordt en hoe een diepere zielenenergie de ruimte begint te vullen. Voor wie daarbij aanwezig mag zijn, is dat vaak een ontroerende ervaring.
De heling van wie achterblijft
Het bijzondere is dat deze ervaring niet alleen betekenisvol is voor degene die sterft. Ook voor de mensen die achterblijven ontstaat vaak een vorm van heling.
Wie aanwezig is bij een dergelijke overgang, voelt soms dat de dood niet uitsluitend een einde is. Er opent zich een ruimere werkelijkheid waarin liefde, verbondenheid en aanwezigheid veel tastbaarder worden dan in het gewone dagelijkse leven. Dat neemt het verdriet niet weg. Afscheid blijft afscheid. Het gemis blijft reëel.
Maar het verdriet komt naast iets anders te staan.
Naast een ervaring van verruiming.
Naast het gevoel dat de verbinding niet volledig verdwijnt.
Naast het vermoeden dat de liefde die mensen met elkaar verbindt niet ophoudt op het moment dat het fysieke lichaam wordt losgelaten.
Veel mensen die een stervende begeleiden herkennen dit. Zij komen thuis met verdriet, maar ook met een diep gevoel van dankbaarheid. Alsof zij getuige mochten zijn van iets dat groter is dan het individuele leven.
Een open verbinding tussen werelden
In vele spirituele tradities wordt gesproken over verschillende lagen van werkelijkheid. Tijdens het sterven lijkt de grens tussen die lagen soms dunner te worden. Alsof er een open corridor ontstaat tussen de zichtbare en de onzichtbare wereld, tussen de fysieke realiteit waarin wij leven en een ruimere werkelijkheid die zich slechts af en toe laat vermoeden.
Wie gevoelig is voor die ervaring merkt vaak dat hij of zij zelf een klein stukje mee beweegt. Niet om te vertrekken, maar om zich open te stellen voor een andere vorm van waarnemen. Dat vraagt gronding. Het vraagt dat we met beide voeten stevig in het leven blijven staan terwijl we ons tegelijkertijd openen voor iets dat groter is dan ons gewone bewustzijn.
In die openheid ervaren mensen soms een diepe verbondenheid met dierbaren die reeds zijn overgegaan. Niet noodzakelijk via woorden of beelden, maar via een gevoel van aanwezigheid, herkenning of liefde. Alsof de afstand tussen beide werelden voor een ogenblik kleiner wordt.
Of hoe die ervaring precies moet worden begrepen, weet niemand met zekerheid. Maar wie haar meemaakt, wordt vaak geraakt door de vanzelfsprekendheid waarmee zij zich aandient.
Wat de dood ons over het leven leert
Misschien is dat wel één van de grootste geschenken van de dood. Terwijl wij gewoonlijk bezig zijn met plannen, zorgen en dagelijkse verplichtingen, brengt het sterven ons terug naar wat werkelijk essentieel is.
De dood lijkt ons eraan te herinneren dat wij meer zijn dan onze persoonlijkheid. Meer dan onze successen of mislukkingen. Meer dan de verhalen die wij over onszelf vertellen.
Wat uiteindelijk zichtbaar wordt, is de kwaliteit van ons hart.
De mate waarin liefde, tederheid, verbondenheid en aanwezigheid door ons heen konden stromen.
Daarom kan de dood, hoe pijnlijk ook, ons uitnodigen om anders naar het leven te kijken. Niet door ons van het leven af te keren, maar juist door er dieper in aanwezig te zijn. Door gesprekken die we uitstellen toch aan te gaan. Door dankbaarheid vaker uit te spreken. Door lief te hebben zolang het kan.
Want misschien is de diepste boodschap van de dood niet dat alles eindigt.
Misschien is haar boodschap dat er achter alles wat voorbijgaat iets aanwezig blijft dat groter is dan wijzelf, en dat juist in momenten van afscheid soms verrassend helder zichtbaar wordt.
Meditatieve oefening: De open ruimte van het hart
Ga rustig zitten en voel hoe je lichaam gedragen wordt door de stoel waarop je zit. Neem de tijd om aan te komen in deze ochtend, in deze ruimte en in dit moment. Luister naar de geluiden rondom je, voel de lucht op je huid en word je bewust van de eenvoudige fysieke werkelijkheid die je omringt.
Breng vervolgens je aandacht naar je voeten en voel hoe ze contact maken met de aarde. Laat je aandacht langzaam langs de ruggengraat naar beneden zakken tot aan de stuit. Voel hoe je verbonden bent met de fysieke werkelijkheid, met het leven dat je draagt en ondersteunt. Zoals een boom stevig geworteld staat in de aarde, zo mag ook jij je aanwezigheid hier en nu volledig toelaten.
Adem enkele keren diep in en uit. Voel hoe iedere uitademing je helpt om dieper te landen in jezelf en hoe iedere inademing ruimte schept in je lichaam.
Misschien wil je nu iemand voor je geest halen die belangrijk voor je is. Iemand die reeds is overgegaan of iemand die zich dicht bij de overgang tussen leven en dood bevindt. Laat het beeld vanzelf ontstaan. Je hoeft niets te forceren.
Breng vervolgens je aandacht naar de achterzijde van je hart, tussen de schouderbladen. Voel daar een open ruimte, een subtiele doorgang die je verbindt met een grotere werkelijkheid. Vraag innerlijk toestemming om die ruimte voorzichtig te verkennen.
Blijf tegelijk stevig gegrond. Voel je voeten. Voel de ruggengraat. Voel de aarde onder je.
En terwijl je gegrond blijft, mag je ervaren hoe zich achter het hart een openheid ontvouwt. Alsof er vleugels ontstaan die zich zachtjes openen naar een ruimere werkelijkheid. Misschien ervaar je aanwezigheid. Misschien voel je enkel stilte. Misschien ontstaat er een gevoel van liefde, herkenning of verbondenheid.
Laat alles zijn zoals het zich aandient.
Voel hoe vanuit die open ruimte een zachte stroom ontstaat die via de achterzijde van het hart naar voren beweegt. Alsof er een open corridor ontstaat die je hart van achter naar voren doorstroomt. Laat die beweging zich verspreiden door je hele lichaam.
Ontvang eenvoudig wat zich aandient.
Vraag jezelf vervolgens:
Als ik deze ruimere werkelijkheid meer zou toelaten in mijn leven, wat zou er dan veranderen?
Misschien verschijnt een klein inzicht. Misschien een gesprek dat gevoerd wil worden. Misschien een stap die je al lang uitstelt.
Neem de tijd om te luisteren.
Voel daarna opnieuw je voeten op de grond. Voel de steun van de aarde. Voel de ademhaling in je lichaam.
Je hoeft de poorten niet te sluiten. Je mag eenvoudig aanwezig blijven in de verbinding tussen beide werelden, terwijl je tegelijkertijd volledig deelneemt aan het leven van elke dag.
Neem die kwaliteit van openheid, liefde en verbondenheid mee in de uren die voor je liggen.
En laat wat de dood zichtbaar maakt een bron van leven worden.
Philippe Vandevorst en Geert Delanoeije
Reageren kan op : philippe.vandevorst@timotheus.org – geert.delanoeije@timotheus.org